Laten we een landschapsbiografie maken van de Veluwe

Het wordt tijd om een landschapsbiografie van de Veluwe te schrijven. Dit helpt om de Veluwe als geheel te begrijpen, om mensen bij de Veluwe te betrekken, en om saamhorigheid en overeenstemming te bereiken over verleden en toekomst. Een landschapsbiografie biedt een mooie kans om samen op te trekken voor een mooie toekomst voor de Veluwe.

Nieuwe Veluwe december 2015

Het is om jaloers op te zijn  Meer dan vijftig auteurs uit tal van wetenschappelijke disciplines schreven aan de indrukwekkende Landschapsbiografie van de Drentsche Aa. Het meer dan drie kilo zware en rijk geïllustreerde boek dat deze zomer verscheen, laat zien welke enorme rijkdom aan geschiedenis in het landschap zichtbaar is, van drie ijstijden via prehistorische akkers en hunebedden via middeleeuwse heidevelden, essen en brinken tot aan de hedendaagse recreatie, landbouw en natuurontwikkeling.

Wat zou er gebeuren als we een vergelijkbaar overzicht maken van het landschappelijk erfgoed op de Veluwe? Een kort rondje op internet levert al een indrukwekkende lijst op, die misschien wel rijker is dan die in de Drentsche Aa. Behalve stuwwallen, heidevelden, esdorpen en schapen ook (overblijfselen van) papierfabrieken en militaire oefenterreinen, schildersdorpen als Oosterbeek en Nunspeet, het Kröller-Müller Museum en allerlei toeristisch erfgoed. De groep recreatie- en natuurorganisaties die in februari dit jaar voorstelde om de Veluwe  aan te melden voor de lijst met Unesco Werelderfgoed, maakte een lijst met naar verluid een duizendtal objecten en gebieden.

Op deze kaart strekt de Veluwe zich uit van Harderwijk tot Wageningen. (Bronl: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Op deze kaart strekt de Veluwe zich uit van Harderwijk tot Wageningen. (Bronl: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Landschapsbiografieën in maten en soorten

Landschapsbiografieën zijn er in maten en soorten. De Landschapsbiografie van de Drentsche Aa is de meest uitgebreide en meest interdisciplinaire, wat betekent dat er nog nooit zoveel wetenschappelijke disciplines aan een landschapsbiografie samenwerkten. Maar je kunt met hetzelfde gemak een landschapsbiografie maken van een dorp, een landgoed, een kasteel of een boerderij. In 2004 schreef historicus Wim Hupperetz zelfs een biografie over de achthonderd jaar lange geschiedenis van de Visserstraat in Breda.

Een landschapsbiografie schetst in twee stappen een compleet beeld van een landschap. Allereerst wordt wetenschappelijke kennis uit alle disciplines gebundeld. Aan de Drentsche Aa werkten geologen, geomorfologen, bodemkundigen, historisch geografen, ecologen, hydrologen, landbouwhistorici, recreatiehistorici, landschapsarchitecten, architectuurhistorici, beleidswetenschappers en tal van anderen samen. Enig minpuntje was wat mij betreft de wat magere aandacht voor de economische geschiedenis en de culinaire rijkdom, waarover het nieuwe boek De nieuwe keuken van de Veluwe gaat.

Op basis van alle verzamelde kennis is vervolgens een beeld te geven hoe het landschap er in een historische periode uitzag. In Landschapsbiografie van de Drentsche Aa maakte kunstenaar en grafisch vormgever voor vijf perioden fotografische reconstructies van het gebied rond Gasteren. In de laatste ijstijden liepen er rendieren, 7500 jaar geleden groeide er oerbos, in de ijzertijd ontstonden de celtic fields zoals die bijvoorbeeld bij Lunteren ook zichtbaar zijn, in de vroege middeleeuwen werd esdorp Gasteren zichtbaar, en rond 1650 is het gebied een esdorpenlandschap met akkers en heideschapen. Fantastische zoekplaatjes, waarop je dingen ziet die ook nu nog in het landschap zichtbaar zijn.

Jeugd en vernieuwing

Het mooie van de landschapsbiografie is dat al deze historische landschappen zichtbaar worden als groeistuipen van een persoon: de kleuter die gaat puberen, trouwt, kinderen krijgt, misschien wel een midlife crisis en grijze haren krijgt, enzovoorts. Maar een landschap sterft niet, het wordt weliswaar steeds ouder en rijker maar draagt toch altijd jeugd en vernieuwing in zich. En die nieuwe impulsen maakt zo’n landschapsbiografie zichtbaar.

Daarom wil ik een landschapsbiografie van de Veluwe. Alleen al het schrijven aan zo’n landschapsbiografie kan zorgen dat wetenschappers, professionals en mensen uit de streek met elkaar gaan onderzoeken hoe de Veluwe als geheel in elkaar steekt Zo zorgt een boek ervoor dat er overeenstemming groeit over de manier waarop het Veluwse landschap zich in de loop der tijden heeft ontwikkeld. Ook wordt duidelijk welke kwaliteiten bepaalde gebieden hebben, en wat de verschillen en overeenkomsten zijn. En wat we in de toekomst met de Veluwe moeten en kunnen.

De nieuwe Landschapsbiografie van de Veluwe – ik stel maar een titel voor – biedt daarmee een basis om verder te bouwen aan het Veluwse landschap. Allereerst is zo’n boek natuurlijk voor de bewoners van de Veluwe, die ook betrokken worden bij het schrijven. Zonder de kennis en ervaring van de mensen uit de Veluwe is een landschapsbiografie een zinloze exercitie. En er zijn mensen genoeg die kennis en ervaring willen delen. Op de presentatie van de landschapsbiografie van de Drentsche Aa kwamen meer dan driehonderd enthousiaste Drentenaren af, waarvan een groot deel aan de landschapsbiografie had meegewerkt. Dat lukt op de Veluwe ook wel.

Zon door de bomen op de Posbank.

Zon door de bomen op de Posbank.

Opsteker voor toeristische en culinaire sector

Een landschapsbiografie kan ook nieuw leven blazen in de nu toch wel wat oubollige toeristische en culinaire sector. Als we er ook in slagen om in de landschapsbiografie van de Veluwe de economische en culinaire geschiedenis mee te nemen, dan is de rijkdom aan kennis bruikbaar voor een nog bredere doelgroep. Recreatieondernemers kunnen nieuwe arrangementen ontwikkelen op basis van de cultuurhistorie en traditionele bedrijvigheid, bijvoorbeeld door mensen zelf op traditionele manier papier te laten maken of schapen te hoeden. Chef-koks en foodies kunnen nieuwe gerechten en recepten ontwikkelen op basis van het Gelderse culinaire erfgoed, waarin wild een centrale rol speelt.

De landschapsbiografie vormt natuurlijk ook een basis voor het beheer en het beleid. Boeren en natuurbeheerders kunnen hun natuur- en landschapsbeheer baseren op wat nu werkelijk de belangrijkste landschappelijke en ecologische waarden zijn. Beleidsmakers en ontwerpers zullen het landschap beter begrijpen en kunnen in landschapsontwerpen of -visies de historische rijkdom zichtbaar maken en versterken. Omdat duidelijk is hoe de Veluwe als geologisch, geografisch, ecologisch, landbouwkundig, hydrologisch, cultureel en menselijk systeem werkt.

Saamhorigheid versterken

Die duidelijkheid is nodig, want de saamhorigheid op de Veluwe is nog niet zo sterk. Toen Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, Het Geldersch Landschap, de Gelderse Natuur- en Milieufederatie, Landschapsbeheer Gelderland, IVN Gelderland, het Veluwefonds en Recron Gelderland in februari met het manifest ‘Wild van de Veluwe’ voorstelde om de Veluwe aan te melden als Werelderfgoed, reageerden Gelders Particulier Grondbezit, Het Nationale Park De Hoge Veluwe en Leisurelands direct met de oproep aan de provincie om ‘geen nieuwe avonturen aan te gaan’. Het zou toch mooi zijn als er een soort van gezamenlijke agenda zou ontstaan? Volgens mij kan een landschapsbiografie daaraan bijdragen. Overigens is ‘Wild van de Veluwe’ nou niet de meest originele kreet. Op internet verwijst die naar Poelier Fred Kamphuis uit Apeldoorn.

Van wetenschappers die betrokken waren bij de Landschapsbiografie van de Drentsche Aa en andere landsschapsbiografieën, begreep ik dat er over de Veluwe meer dan voldoende kennis aanwezig is om de Landschapsbiografie van de Veluwe te kunnen schrijven. Onlangs schreven bijvoorbeeld Jan Neefjes en Hans Bleumink de Erfgoedatlas van de gemeente Nunspeet, waarmee er al een landschapsbiografie ligt voor een deel van de Veluwe. Een simpele zoekopdracht naar ‘Veluwe’ levert alleen al in de universiteitsbibliotheek van Wageningen Universiteit meer dan vierduizend boeken en artikelen op, over wallen op de Veluwe, buitenplaatsen en landgoederen, de bosgeschiedenis, de militairen, middeleeuwse nederzettingen, het Gortelsche Bos, de recreatie, ‘archeologische parels’, oude kaarten, de beken, de Hoge Veluwe en natuurlijk het wild. Allemaal onderwerpen waarover Nieuwe Veluwe door de jaren heen ook al heeft geschreven. Een enorme rijkdom aan Veluws erfgoed dat met smart wacht om gebundeld te worden.

Erfgoed van de Veluwe

  • Stuwwallen uit de Saale-ijstijd (238.000-126.000 jaar geleden)
  • Smeltwaterwaaiers uit de Weichel-ijstijd (115.000-10.000 jaar geleden)
  • Dekzanden uit de Weichel-ijstijd (115.000-10.000 jaar geleden)
  • Vuursteenvindplaatsen (8000-3000 voor Christus)
  • Grootste Celtic Field-complex in Nederland uit de late Bronstijd (3000-800 voor Christus)
  • Grote concentratie prehistorische grafheuvels
  • Enige Romeinse marskamp van Nederland in Ermelo, voor vijfduizend soldaten (170-180 na Christus)
  • IJzerkuilen en slakkenhopen van de vroegmiddeleeuwse ijzerindustrie, als unieke resten van een grootschalige ijzerwinning op basis van klapperstenen (zevende, achtste en negende eeuw)
  • Middeleeuwse walburgen (periode 1000-1600)
  • Hanze-, Hessen en Koningswegen, Zuiderzeeweg (middeleeuwen)
  • Esdorpenlandschap: Veluws type essen, resten van (wild)wallen, oude boerderijen en schaapskooien (middeleeuwen)
  • Kastelen: restanten van het middeleeuwse netwerk van kastelen langs de voet van het Veluwe Massief
  • Grootste bosgebied van Nederland
  • Oude boskernen, malebossen en sporen van vroeger hakhoutbeheer
  • Grootste oppervlakte aan heidevelden in Nederland; natuurrijk cultuurlandschap van Europees belang
  • Zandverstuiving Kootwijkerbroek: grootste levende zandverstuiving van West-Europa
  • Veluws heideschaap en geit en Veluwse hoenderrassen, heidekoeien
  • Sprengenbeken en restanten van watermolens en kanalen
  • Apeldoorns kanaal (1829) met drietrapssluis bij Dieren
  • Buitenplaatsen en tuinen van nationaal belang: het Loo, Rosendael, Middachten, Biljoen, de Cannenburch, voormalig Hof te Dieren
  • Nationaal Park Hoge Veluwe en St. Hubertusslot en Kröller-Müller Museum
  • Elburg: vestingstad met regelmatig stratenplan
  • Fabrieksdorp Heveadorp als voorbeeld van tuindorp met cottagestijl
  • Postkoloniale villawijken en -dorpen: Oosterbeek, Velp, omgeving Zutphen, omgeving Harderwijk
  • Radio Kootwijk: Amsterdamse school, eerste Nederlandse Wereldzendstation en symbool voor het wereldwijde handelsnetwerk
  • Schildersdorpen: Oosterbeek, Elspeet/Nunspeet, Hattem en Spakenburg/Bunschoten
  • Hoge Veluwe en Veluwezoom als Nederlands oudste parken
  • Militaire oefenterreinen, kazernes, militair vliegveld Terlet, Bronbeek Arnhem
  • Eerste Wereldoorlog: vluchtelingenkamp bij Ede
  • Tweede Wereldoorlog: Operatie Market Garden, Airborne Museum, Wapenstilstand Wageningen, oorlogsgraven Oosterbeek en Rhenen, enzovoorts
  • Recreatief erfgoed: campings, vakantieparken, Monument De Postbank, Burgers Dierenpark, Openluchtmuseum, hotels en restaurants, Julianatoren Apeldoorn, enzovoorts
  • Culinair erfgoed: wild, paddenstoelen, heideschapen
  • Immaterieel erfgoed: bible belt, sagen en legenden (Jac. Ganzenbeek, Eelke de Jong)

 

0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.